|
gen beker, dien de Negerkoning in de hand houdt. Hoe
scherp en tevens gevoelig, is deze geschilderd. Zóo zelfs,
dat men op de beste stillevens van den lateren tijd ver
geefs een zoo minitieuze, tevens artistieke behandeling
van een détail zal zoeken. Hier is de naïveteit verre
te zoeken en de weergave is zelfs zóo der werkelijkheid
getrouw, dat men zou kunnen spreken van realisme. De
naïveteit van den Primitief uit zich dus slechts daar
waar het de enscèneering geldt; bij de uitbeelding der
personen- of voorwerpen zelf tracht hij echter een zoo
waarschijnlijke voorstelling te geven als slechts mogelijk is
We spraken hierboven over het strakke en stijve der
gelaatsuitdrukking. Men heeft wel eens gemeend, dat dit
in verband stond met de vrome, afgetrokken levensbeschouwing
dier dagen. Dit is echter een valsche veronderstelling,
want men vindt dezelfde gelaatstypen terug
op profane en zelfs erotische schilderijen. Veeleer heeft
men hier te doen met een handhaving
van een door de traditie
geijkt type. Het is echter
zeer moeilijk om hier den schijn
van het wezen te onderscheiden.
Immers de werken van
beroemdemeesters werden vaak
door de een of andere kerk
nabesteld en daar men ze natuurlijk
nog niet kon vermenigvuldigen
langs den weg der
mechanische reproductie, werd
het copieeren ervan dikwijls
opgedragen aan minderwaardigen.
Op deze wijze ontstonden
de namaaksels, welke meestal
wezenloos zijn en in hun onbeholpenheid
en onmacht van
uitdrukking als het ware een
verstijfd masker geven van den
rustigen, vreedzamen aanschijn
der primitieve kunst. Er is
hier natuurlijk een zekere mate
van kennis noodig om te kunnen
onderscheiden wat origineel
en wat copie is, want het
wezen-lóöze der navolgingen is
niet hetzelfde als de rustige,
onverstoorde gelaatstypen der
oorspronkelijke meesterwerken.
De primitieve schilderij dankt
haar ontstaan aan de miniatuur,
een illustratieve verluchting
van den tekst, meestal
bedoeld als verklaring van het
geschreven woord. Deze kunst
was voornamelijk in handen
der kloosterbroeders, de schrijvers
onder hen, die ook veeltijds
de verluchters waren van
hun handschriften. De stereotiepe
gedaante van de miniatuui,
gerekt van ledematen,
met ovale gezichten, ellipsvormige
oogen en lang-lijnige
neuzen, zijn door de vroegste
schildersvaak zonder een enkele
afwijking overgenomen.
De miniatuur-kunst ging omstreeks
1200 van de kloosterbroeders
over in handen der
leeken, die, door hun aanraking
met de tastbare realiteit, begonnen
de uitbeelding meer
natuurgetrouw te geven.
Eerst in 1400 ging de miniatuur
over in de schilderij. De
eerste proeven van schilderkunst
waren iri werkelijkheid
echter nog niet veel meer dan
groote miniaturen.
De reden waarom bij de
vroegste schilderproeven (e.n
ook bij de miniatuur) het mensch- en dierbeeld, dus ook
het portret, de voornaamste plaats inneemt, laat zich
niet moeilijk verklaren.
De schilderkunst is immers een vervolg, een voortzetting
als het ware van de beeldhouwkunst, die in tastbare
vormen de werkelijkheid te aanschouwen gaf. Evengoed
als bij de beeldhouwkunst de enscèneering bijzaak
is of zelfs vaak wordt verwaarloosd, evengoed is bij de
vroegste schilderijen het landschap, de omgeving waarin
zich de rolverVuIlers der handeling bevinden, slechts een
aanvulsel van het geheel. De enscèneering diende dus
vaak slechts om aan te duiden, heel vluchtig, waar de
uitgebeelde handeling plaats vond. Het Paradijs b.v. wordt
heel dikwijls slechts aangeduid door een enkelen boom,
waar omheen zich een slang kronkelt. Doch dit is wel de
meest sobere mise-en-scène. Langzamerhand, bij de
latere schilderijen, wijdt de kunstenaar zijn aandacht ook
aan de omringende werkelijkheid. Het landschap wordt
meer overeenkomstig de werkelijkheid, dus begrensd door
de slechts denkbeeldige afsluiting door den horizon.
Een treffend voorbeeld van een stiefmoederlijke behandeling
bij de vroegste schilders van de omringende werkelijkheid
(hier een landschap) levert een der overgebleven
Gorinchemsche muurschilderingen uit de dertiende eeuw,
welke men aantreft in de kerkelijke afdeeling van bet
Rijksmuseum.
Er zou nog meer te vertellen zijn over de schilderkunst
der Primitieven, maar onze ruimte is beperkt. Wij
hopen evenwel met het bovenstaande bereikt te hebben
onze bedoeling: dat onze lezers bij een bezoek aan het
Rijksmuseum te Amsterdam niet de belangwekkende
verzameling Primitieven met een gebaar van negatie
zulleo voorbijgaan. C. S. W.
DE HANDELSVRIEND
VAN KEMP & Co.
Tegen elf kuierde dien Zaterdagmorgen mijnheer Kemp,
* lid der firma Kemp & Co., grossiers in metalen, naar het
Centraalstation om zijn handelsvriend Nelissen af te halen.
Geerfgen tof Sint Jan?. — Aanbidding der Wijzen.
Het was nog ruim tien minuten voor de aankomst van den
trein, en mijnheer Kemp trad de restauratiezaal binnen,
bestelde een kop thee, en nam het ochtendblad van de
leestafel. Met de krant voor zich uitgespreid zat hij, maar
lezen deed hij niet. Hij dacht aan den ophanden uitgaansdag
met Nelissen en dit deed hem nauw merkbaar glimlachen
nu en dan. . . .
Het was zoo aangekomen. Op zijn zakenreizen vroeg hij
zijn allerbesten afnemers in de provincie wel eens, een daagje
naar Amsterdam te komen om hen eens te onthalen en zoo
de relaties met hen te versterken. Ook Nelissen in Zuidkappel,
een ouden trouwen klant, die heel wat lood en vooral
zink gebruiken kon, had hij al menigmaal uitgenoodigd,
maar deze, een boersche, onverschillige, ietwat lompe kerel,
had aldoor geweigerd. „Ik voel me niet thuis in de stad,”
had hij altijd gezegd, — „ik ben geen man van uitloopen ;
ik ben het best te spreken in mijn gewone omgeving; mijn
karweitjes overdag, en mijn boterhammen en mijn bakkie
koffie en mijn warm kliekie en mijn pijpie, en dan kan de
rest voor mijn part naar de wiedeweerlicht loopen”....
„Dus je zoudt er geen zin in hebben om met mij eens bij
Krasnapolsky of zoo een fijn diner te eten, dat Idinkt als
een klok, en een lekkere flesch erbij, en dan ’s avonds na
afloop naar een mooi stuk in den schouwburg?” aldus
tempteerde mijnheer Kemp zijn klant. „Ja en neen,” deed
die aarzelend, maar een breede glimlach van gulzigheid
kliefde zijn mond, — „zin. . . .zin heb ik wel, hè? Maar. . .
je komt daar niet zoo toe.”
„Ach wat, ik haal je van den trein, en breng je er weer
op. Op den laatsten ; die van 9 uur. We doen het op een
Zaterdag. Dan kan je den volgenden dag uitslapen,” deed
lokkend de beminnelijke bezoeker. „Als het dan niet hooger
of lager kan, top dan,” viel Nelissen, na eenig wenkbrauwfronsen
en aarzelendknippen met de oogen, eensklaps ongemotiveerd
uit, „maar ik ben een rare; als ik uit ben, geef me de
ruimte. In meer dan tien jaar ben ik het dorp niet uit geweest,
maar als ik het doe, doe ik het goed.” De firmant van Kemp
& Co lachte om de plotse geestdrift van Nelissen. „Aan
mij zal het niet liggen, hoor, we zullen de blommetjes eens
buiten zetten. Accoord. En niet zuinig ook.” „Weet wat
je doet,” lachte Nelissen, „als je met me begint,... .nou”...
De dag werd nu bepaald, de zaken werden afgedaan, en met
een order, grootèr dan hij ooit van Nelissen gekregen had,
op zak, vertrok de heer Kemp.
„Je zal wat belèven, hoor,”
riep Nelissen hem nog vanaf
den drempel luidkeels lachend
na, „want als ik begin, ben ik
een rare?’ Schaterend om de
onstuimige drukte van den
anders nogal bedaarden klant
liep de bezoeker voort, fiks
aanbeenend om den sneltrein,
naar Amsterdam nogtepakken.
PANORAMA
En zoo was hij dan dien
Zaterdagmorgen naar het Centraalstation
getippeld, en wachtte,
achter zijn courant gedoken,
glimlachend de aankomst
van den trein. „Het kan waarlijk
nog een amusante dag
worden,” bedacht hij, „want
als die brave man door het
dolle heen is, dan kunnen we
nog wat grappigs beleven. ...”
Hij stelde zich werkelijk wel
iets voor van het bezoek ; hij
was zelf een goedlachsch man,
ontvankelijk voor de kwiersche
grappigheid en lompe luim
van zijn boersche klanten ; zelf
een correct, en keurig levend
stadsmensch, gewend met beschaafde
lui om te gaan, vond
hij het bezoek van een zoogenaamden
kever als Nelissen er
een was, een genoeglijk, komisch
experiment.
Daar daverde de trein binnen;
de wijde stationskap dreunde;
het vinnig knarsen van de Westinghouse
klonk doordringend.
Blazend en puffend kwam de
locomotief tot staan. Uit de
opengeworpen portieren stroomden
de reizigers het platform
op.
Mijnheer Kemp had zich
achter een der controleurs
aan den uitgang opgesteld, en
keek vorschend den reizigers
in het gezicht. Eindelijk verscheen
een klein, breed, bijna
vierkant kereltje met een mopneus
en een dikken zwarten
knevel als een lampenpoetser.
Hij knipoogde eens naar mijnheer
Kemp, stak een breede,
korte hand naar hem uit, en
zei grinnikend: „Morrie.”
Kemp schudde hem hartelijk
de hand. „Hoe gaat het,
mijnheer Nelissen, hoe gaat
het ?” deed hij monter.
„Niet al te best, wat zenuwachtig,” antwoordde de gast,
en keek daarbij werkelijk wat sip, „ik ben aan zoo’n hoop
menscheri om me heen niet gewend. Ik moet eerst een beetje
op streek komen.”
„Dat went wel, dat went wel,” malde Kemp, die de ietwat
suffige verslagenheid van het mannetje, dat thuis altijd
nogal lomp en onverschillig was, als een quasi-geestigheid
opvatte. Maar toen hij een eindje met hem de stad was ingekuierd,
waarbij de Zuidkappelaar steeds zwijgend en verwezen
naast hem geloopen had, ging hij gelooven, dat de
vent waarlijk wat overstuur was vanwege de stadsdrukte.
Hij trachtte hem door gezellige gesprekken wat te acclimatiseeren,
maar zoo heel gemakkelijk ging dat niet.
„Zóo is het er dan toch eindelijk eens van gekomen?’
zei hij opgeruimd, terwijl hij zijn gast een vriendelijken peut
in de zijde gaf.
„Nou, of het?’ antwoordde deze op zoo bedrukten toon,
alsof inplaats van een fuifdag een levensgevaarlijke operatie
hem wachtte.
Mijnheer Kemp haalde de schouders eens op.
Het trottoir was zeer vol. Langzame wandelaars, en vluggere
zakenmenschen verdrongen elkaar, gonzend pratend
met drukke gewichtigheid. Op het asphalt middenin gierden
de electrische trams met hel en iel gedingel van hun bellen ;
|