|
(Terloops zij er hier even op gewezen, dat
het Hebreeuwsche woord voor weldadigheid
hetzelfde is als dat voor gerechtigheid, ’t Is
volgens joodsch begrip geen weldaad, die men
met een gift bewijst, het is een plicht, dié
men doet, de plicht der gerechtigheid. Ook
dit is men tegenwoordig, jammer genoeg, bijna
geheel vergeten.)
Ook het gemeenschapsgevoel der J oden was
toen, in het Ghetto, sterk ontwikkeld: medailles
geslagen ter herinnering aan de gelukkige interventie
door de Republiek ten behoeve van de
Joden in Oostenrijk leggen er getuigenis van
af. Toen Maria Theresia deze wilde verdrijven,
wendden zij zich tot hun broeders in Holland
met de bede om hulp, waarop de Joodsche
gemeenten van Amsterdam,, ’s-Gravenhage en
Rotterdam direct bij de regeering een verzoekschrift
indienden om haar invloed in deze
zaak aan te wenden. De Hollandsche gezant
te Weenen deed dan ook stappen in die richting
en werkelijk werd het harde edict weer
ingetrokken. *) Zoo toonde zich het gemeenschapsgevoel
der Joden in het Ghetto, in
1745. Tevens is het een bewijs van den invloed,
dien velen der Joden toen reeds bezaten. Verder
hingen er verschillende teekeningen van
den Rabbijn Menassé ben Israël (waaronder
een ets van Rembrandt), die bij Cromwell de
toelating der Joden in Engeland bewerkte.
Evenmin ontbrak het den Joden in hetGhetto
aan smaak, getuige de vele smaakvolle
voorwerpen, die zij toen bij de uitoefening van
hun plichten gebruikten: de bijzonder mooie
besnijdeniskistjes van filigrain, de benoodigdheden
voor de lofzegging bij het begroeten en
het afscheidnemen van den Sabbat, van zilver
en Delftsch aardewerk, de fijne siertorens, de
prachtige voorhangsels voor de Heilige Arke,
de Thoramantels, de Maccabaeenlampen (Menourous)
en vele andere voorwerpen.
Van het bijgeloof, dat in die tijden schijnbaar
in de lucht zat, getuigen de vele amuletten,
waarvoor o.a. ook dienst deed een klein
stukje matse (het brood, dat de traditioneele
Joden op Paasch eten), van de Seideravonden (de twee
eerste avonden van het Paaschfeest) bewaard, dat toen
door de geheele familie rondgeknabbeld werd, het geheele
jaar tot het volgende Paaschfeest in de kamer, meestal
aan den muur, hing en slechts zijn plaats verliet, om een
vriend of huisgenoot op een verre reis te „beschermen”.
Op de tentoonstelling hing het aan de Sabbatlamp met
haar zeven pitten naar het aantal dagen van de week,
in het Uilenburger intérieurtje, dat echter jammerlijk mislukt
is, doordat men er alles in wilde plaatsen wat in
den loop xran het jaar in een ghetto-gezin werd gebruikt;
wat natuurlijk ten gevolge had, dat het geheel veel te
vol werd en het eigenaardige, intieme cachet, dat er toen
op zoo’n kamer rustte, miste.
Men zag er ook den pseudo-Messias Sabbatai Tsebi met
zijn profeet, die plm. 1650 in het Amsterdamsche Ghetto
en daarbuiten zooveel beroering bracht door zijn valsche
voorspellingen, als zou hij gezonden zijn om Israëls zonen
naar het land hunner Vaderen te brengen.
De komst der Franschen bracht in het Ghetto, zooals
vanzelf spreekt, een groote verandering te weeg. Boven
een extra-ordinaire vreugdezang gedaan in de Portugeesche
Jodenkerk 5 Mei 1747 ter gelegenheid der verkiezing
van Willerh Carel Hendrik Friso tot Stadhouder, hing
een gedenkblaadje in lijst, waarop in Hebreeuwsch stond:
„Ter herinnering aan de komst der Franschen in Amsterdam”
en dan volgt de Joodsche en de Hollandsche
datum, 19 Jan 1795.
De rechten van den mensch waren afgekondigd en nu
zouden ze ook in de synagoge afgelezen worden, doch
hiertegen verzetten zich de Parnassijns, zoowel der Hoogduitsche
als der Portugeesche gemeente (toch vond men
op de tentoonstelling een Hebreeuwsche vertaling van
de rechten van den mensch ter voorlezing in de synagoge
bestemd), omdat zij van oordeel waren, dat de omwenteling,
daar zij de bedoeling had de J oden zóó met de Christenen
te verbroederen, dat „daarbij geheel de zelfstandige nationaliteit
van hun volk allengs door inlijving moest te loor gaan”,
hoogst gevaarlijk voor het bestaan van hun godsdienst was.
Hoe vreemd dit ook klinken moge, hun vrees is niet
geheel ongegrond gebleken: de omwenteling heeft niet alleen
Altijd Zorgen”. (VRB.)
een emancipatie in materieelen zin, maar ook een
vervlakking, een afstompen van het uitstekende, een
uitwisschen van het onderscheidende, dat de Joden hadden,
in geestelijken zin gebracht, ’t Is van Napoleon’s
tijd af, dat de Joodsche geest in het Ghetto begon te
kwijnen. De muur, die de Joden van de niet-Joden
scheidde, had weliswaar soms een hinderpaal voor hun
maatschappelijken welstand gevormd, maar toch had hij
hen beschermd tegen vreemde, on-Joodsche invloeden en
hun eigen aard ongerept gehouden.
Thans werd deze muur omvergehaald en nu begon het
„destructief proces” van het Jodendom. Want evenals
iemand, die langen tijd in een donkere kamer geweest is
en plotseling in een hei licht geplaatst wordt, zijn oogen
niet kan open houden of verblind wordt, evenmin konden
de Joden toen plotseling zonder schade voor hun eigen
aard die vreemde invloeden en toestanden verdragen, laat
staan die zelf beïnvloeden.
Lodewijk Napoleon nu bracht die emancipatie en vroeg
daarbij de hulp van de Parnassijns der Hoogduitsche
Joodsche gemeente en hun voorlichting. Hij schreef o.a.
in een brief, dien hij daartoe aan de Parnassijns zond, en
die wel eens de Magna Charta van de emancipatie der
Joden in Holland genoemd wordt: Ik wil Uw geheel
vrij laten om mij de middelen te dien einde voor te slaan ;
... Ik verlang Uw tot het overige gedeelte der maatschappij
te vereenigen.' Ik zal Uw dank weten voor alle
de pogingen, die Gijl. daartoe aanwend, maar ik zal er
Uw niet toe verplichten; in deze zaak heb ik alleen
Uwe welvaart voor oogen.”
Men zag op de tentoonstelling een programma van een
bezoek (dat niet heeft plaats gehad) door dezen koning
aan de Synagoge van de afgescheiden Joodsche gemeente, die
uit mannen bestond, die de emancipatie luide toejuichtenen
Antieke Besnijdenisstoel uit de Uilenburgerstraat-Synagoge,
geschonken in het jaar 1768. (V.F.B.)
Selomoh Salem. Opperrabbijn der Amsterdamsche Portugeesche
Joden in 5522 (1762), Opvallend is het eigenaardige
Oostersche hoofddeksei
zich om ’t conservatisme en de tegenkanting tegen
die emancipatie bij de oude gemeente juist afgescheiden
hadden. Er was ook een rijk uitgevoerd
programma in het Hebreeuwsch en
het Fransch, waarschijnlijk voor den koning
zelf bestemd.
Een van de nieuwigheden, die het Fransche
bestuur den Joden bracht, was het keizerlijk
decreet van 1808, waarbij hun werd voorgeschreven
een geslachtsnaam en een vasten
voornaam aan te nemen. Vóór dien n.1. hadden
zij slechts voornamen (zooals nu nog de
personen, die in de Synagoge voor de Torah
geroepen worden, door „N.N., zoon van N.N.”
worden aangewezen), die in het dagelijksch
leven nog wel eens veranderden, waarbij dan
dikwijls een bijnaam kwam, die aan een eigenaardigheid
of de plaats van herkomst of het
beroep ontleend was.
Er lag dan ook een register van de Joden,
die in dien tijd in Amsterdam gevestigd waren,
waarbij opgegeven stond de Joodsche en
Hollandsche familie-naam met woonplaats, aantal.
namen en leeftijd der kinderen, beroep en
of zij bedeeld of niet bedeeld waren. Wellicht
was dit decreet ook uitgevaardigd met het
oog op de krijgsdienstplicht der jonge mannen,
waaraan de Joden natuurlijk ook onderworpen
werden. Reeds in 1813 was een Hollandsche
Jood, Jacob Mendes de Leon, luitenant
der nationale garde te Amsterdam.
Hoeveel zorg er ook toen nog besteed werd
aan de mindergegoede Joden, blijkt uit de
vele vereenigingen, die er bestonden om die
behoeftigen te steunen, waaronder één bijv.
om hoofdbedekking te verschaffen, een andere
om kleeren te geven. Vooral blijkt die zorg
uit een kennisgeving in de Joodsch-Duitsche
taal van het bestuur der vereeniging Maskil
el Dal (die aan de armen aandacht besteedt),
die in het jaar 1808 in alle Synagogen werd
afgelezen. De Bestuurders wekken daarin
ouders en voogden op hun kinderen te doen
inenten. Zij berichten, dat men zulks vanwege
de vereeniging gratis kon laten doen door
Dr. Ezechiël Cassel, die reeds 1700 kinderen in korten
tijd met succes heeft ingeënt. Terwijl dus door sommigen
in onzen tijd nog het inenten een dwarsboomen van Gods
wil wordt genoemd, achtte men’t hier reeds zoo’n plicht, dat
men dit in de Synagogen liet uitroepen. De Jood houdt
het n.1. niet alleen voor zijn plicht zijn gezondheid te beschermen,
waarbij hem ook zijn godsdienstvoorschriften
behulpzaam zijn (o.a. het voorschrift om zich bij verschillende
gelegenheden de handen te wasschen, waarom
ook in het intérieurtje een koperen fonteintje, dat onmisbaar
is, aan den muur hing, maar ook is het een Joodsche
plicht alles aan te wenden wat den levensduur kan
verlengen). — Van een kunst, die vroeger vooral beoefend
werd bij de Joden, het calligrapheeren, getuigen de vele
mooie Estherrollen, enkele zelfs geïllustreerd, maar een
zeldzaam voorbeeld daarvan vinden we in een gelitho
grapheerde prent, die het bezoek van de koningin van
Saba bij koning Salomo voorstelt. Alle lijnen, waarmede
de figuren gevormd zijn, bestaan uit Hebreeuwsche letters
slechts met een vergrootglas leesbaar, die tezamen den Hebreeuwschen
tekst van Koningen I. 1 tot II, Kon. XIX
vormen.
Natuurlijk hingen er vele portretten van groote en
beroemde mannen, die in het Ghetto geboren zijn of er
een groote rol speelden (waaronder een opperrabbijn van
het einde der 18e eeuw, die wel bij de Portugeesche
gemeente benoemd werd, maar nooit in dienst getreden
is, omdat hij zijn tulband hier niet wilde afzetten). Verder
veel etsen, foto’s en teekeningen van de Jodenbuurt, van
Jodentypes uit het Ghetto (waaronder een potlocdteekening
door Jozef Israëls, door hem in zijn jeugd geteekend
voor een kop koffie met een koekje) en van het leven
in de Ghettostraten, het drukke, lawaaierige, maar toch
opgewekte leven.
De verzameling was een succes voor de organisatoren
en het valt slechts te betreuren, dat deze tentoonstelling zoo
spoedig gesloten werd en het geen definitieve collectie was.
PANORAMA
1) Hem, die wat meer omtrent deze interessante gebeurtenis wil weten, verwijst
de catalogus naar een artikel van 'Izak* : Ee
behoeve van Oostenrijksche Joden (1915\
Prins: Een Hollandsche interventie ter
Antieke tinnen schotel en waschkan met kom. De schotel werd bij ’t Paaschmaal
gebruikt, de kan en de kom worden in de synagoge voor het wasschen der handen
van de» priesters gebezigd. (V.F.B.)
|