|
11 paasch
Gebruiken
Paaschen, Paaschen,
luide klinke
nu de slag van
lerke en vinke,
nu de stem
van mensch en dier !
Paaschen, Paaschén,
wijdt het vier. . . .
Tóó zingt de groote, edele Vlaamsche dichter: Gezelle.
,,Wijdt het vuur’ ’, immers nog steeds behoort tot de Paaschplechtigheden
in de roomsch-katholieke kerk het wijden van
het vuur. En niet slechts in de roomsch-katholieke kerk
was en is het Paaschvuur in zwang. De heidenen ontstaken
bij de groote feesten steeds vuren, en dit is in verband te
brengen met de vereering der zon.
Het Paaschfeest is oorspronkelijk het Lentefeest, de wedergeboorte
der schoone, vruchtbare, zonnige seizoenen na
doodschen, donkeren, koelen winterslaap. Bij het Lentefeest
der heidenen werd voornamelijk gevierd de godin van het
schoone voorjaarsseizoen, Ostera, welke naam nog in ,,Ostern”
en „Eastern”, de Duitsche en Engelsche namen voor
Paschen, is bewaard gebleven.
Door de kerk is op oordeelkundige wijze voor het Paaschfeest
een groot aantal gebruiken, welke afstammen van het
oud-heidensche lentefeest, overgenomen. Vandaar: het
Paaschvuur, de Paaschkaars, de Paaschlamp, welke de een
aan de ander door den priester ontstoken worden op den
Paaschzaterdag, en welke de Herrijzenis van Christus verzinnelijken,
van Christus, die de Zon, het Licht der wereld is.
Maar afgezien van de kerkelijke plechtigheden : op verscheidene
plaatsen in ons land worden door het volk, vooral
door de jongeren, her en der Paaschvuren gebrand, waarvoor
de brandstoffen bij de boeren in den omtrek worden
opgezameld. Dat opzamelen op zichzelf is ook al een feestje,
waarbij gedanst en geschertst wordt van je wèlste. Allengs
verdwijnt dit gebruik door den invloed van het moderne
leven, en wordt met zoovele andere nog slechts in de
karig bevolkte streken gehandhaafd.
Tot de genoeglijkste zaken van de groote-feestenviering
behoort nu eenmaal ook het lekker eten en drinken, en ook
Paschen heeft zijn eigenaardige versnapering: het Paaschei.
Geeft Sinterklaas ons zijn nobele speculaas en amandelbrood,
zijn zoete suikeren en chocoladen geschenken te genieten ;
schaft Kerstmis ons de dierbare puddingen, kerstkransen,
Weihnachtstollen; komt Oudejaarsavond ons met zijn
appelbeignets en anderszinshet gemoed verkwikken, Paschen
discht ons gezellig en smakelijk zijn verschgekookte eitjes
op, gekleurd of ongekleurd, beschilderd of onbeschilderd,
beplakt of niet met kalkeerplaatjes. ... En wij, moderne
menschen, peuzelen pleizierig lepelend ons Paascheitje,
en geen haar op ons hoofd dat eraan denkt wat het eigenlijk
beteekent. Wie toch vraagt zich af: wat beduidt het, dat
ei, juist met Paschen ? Och, al weet je het, lekkerder smaakt
het er niet om, zullen sommigen zeggen, maar het is toch
altijd wel aardig, den oorsprong van iets te weten. Dat ei
nu hoort wel degelijk bij het oude lentefeest thuis ; immers
de eieren zijn steeds beschouwd als de symbolen der vruchtbaarheid.
De heidenen gaven elkaar reeds bij dit feest
paascheieren ten geschenke, en dit was niet slechts gewoonte
onzer Germaansche voorvaderen en aanverwante stammen,
neen, zelfs de oost-Aziatische volkeren gaven elkaar al
eieren present, nog vele jaren voor het begin onzer jaartel
ling. Zij golden vroeger ook wel als nieuwjaarsgeschenk
en we moeten hierbij bedenken, dat het nieuwe jaar vroeger
met den left Maart begon ‘), en de lente dus tevens ongeveer
met den aanvang van het nieuwe jaar samenviel. Jongens
en meisjes zonden elkaar paascheieren, evenals speculazen
vrijers en suikeren harten met Sinterklaas, want het ei was,
zoowel als deze, overdrachtelijk tot het symbool van huwelijk
en liefde geworden. Ook was het lang een gewoonte
der parochianen aan den pastoor, den koster, den onderwijzer
eieren te geven, en elk jaar tegen paaschtijd ging laatstgenoemde
met een hengselmand bij de boeren rond, en overal
kreeg hij drie of meer eieren. Drie minstens, want het oude
versje leert, dat je al niet minder aan een fatsoenlijk mensch
kon aanbieden met Paschen :
Een ei is geen ei,
Twee eieren is een ei,
Drie eieren is een Paaschei.
Het kleuren der Paascheieren houdt vermoedelijk verband
met het feit, dat ze vroeger door den priester gewijd
werden, en daar elke dag in de Kerk haar eigen kleur had,
(nog te zien aan de bepaalde kleur van miskleeren, die op
eiken kalenderdag weer anders wordt gedragen) had het ei
ook de kleur van den dag, waarop het door- den 'priester
1) De herinnering daarvan vinden we nog bewaard in de namen van
sommige maanden, als September, October, November en December, thans
de 9e, 10e, 11e en 12e maar vroeger de 7e, 8e, 9e en 10e maand vair het jaar.
gewijd was. De voorstellingen, op de eieren geplakt of geschilderd,
waren oudtijds steeds religieus : een lammetje,
een engel, een kruis, enz. Wat niet weinig tot het handhaven
der gewoonte van het eens symbolieke eieren-eten heeft
medegewerkt, is het feit, dat gedurende de Vasten (de tijd
van versterving, welke aan den Paaschtijd voorafgaat)
geen eieren gegeten mochten worden, en zoo was men zeer
verheugd, met Paschen ze weer eens, en liefst in flinke
hoeveelheid, aan te spreken. Behalve het ten geschenke
geven en het opeten van eieren, zijn nog inheemsch het
„eieren-zoeken” en het, „eieren-tikken” ; het eerste bestaat
daarin, dat men eieren in het gras verstopt, en ze door de
kinderen laat zoeken, ’t tweede gebeurt zoo: De kinderen, die
een of meer eieren gekregen hebben, ontmoeten elkaar volgens
afspraak ergens, en tikken de eieren tegen elkaar ; hij, wiens
ei gekneusd wordt, moet het aan den tegenstander afstaan.
Wat onze vermaarde Paaschbrooden aangaat, — de
krenten en rozijnenbrooden, welke door sommige bakkers
hun klanten worden aangeboden, — ook hierbij is het
denkbeeld der lente, der vruchtbaarheid in het spel. Het
brood toch wordt van af zeer oude tijden beschouwd als het
zinnebeeld van leven, vruchtbaarheid, overvloed, geluk.
En is daarom alom geëerbiedigd. Nog in onze dagen zal
men niet licht brood vertreden of wegsmijten ; dit geldt
als een bewijs van diepste zorgeloosheid, lichtzin. Bij de
huwelijksfeesten in sommige streken, speelde het brood
een groote rol. De bruiden droegen in sommige gewesten
een krans van korenaren om het hoofd, elders wierp men het
paar met graan, weer elders met koekjes of beschuiten, die
door het omringende volk werden opgeraapt en gegeten ; de
bruidstaart of „weddingcake” mag op geen bruiloft ontbreken,
dat ontbreken zou als een slecht voorteeken gelden.
Ook de beschuitjes, welke men, met muisjes bestrooid, bij
de geboorte van een kind, zijn vrienden zendt, getuigen
nog van de symbolieke beteekenis van het graan, (het brood,
het gebak) in bovenbedoelden zin. Evenals het kerstgebak,
zoo moet ook het Paaschbrood waarschijnlijk worden toegeschreven
aan de gewoonte, den góden bij Joel-, lenteen
andere feesten offers van gebak te brengen.
Nog is er een eigenaardig gebruik te noemen ; ofschoon
het gaandeweg meer eruit raakt, willen we het nog even
in uw herinnering brengen. Wie onder u heeft niet gehoord
van de maartsche sneeuw, die door huismoeders werd opgevangen,
en, gesmolten, ais een middel diende om de oogen
te versterken, of ze van ziekte te zuiveren door wasschen ?
Welnu, de oorsprong ook hiervan moet worden gezocht in
een Paaschgebruik van vroeger tijden, het zich wasschen
in den Paaschtijd met gesmolten sneeuwwater. Dat water
nu was ook het symbool der lente, de hernieuwende lichaamskracht,
en niet ten onrechte, zouden we zoo zeggen.
PANORAMA
Onbekende Tweester - £>e Graflegging, Met toestemming van Goupil & Cie.
|