|
PANORAMA No. 39 28 SEPTEMBER
JOHANN STRAUSS Sr. EN DE
a'°°'' MAARTE^ DU^
O
p 25 September was het 30 jaar geleden, dat hij wiens
naam hierboven prijkt, te Weenen overleed op den
leeftijd van 74 jaren. Dit moge mij een aanleiding zijn,
een artikel te wijden aan hem en aan wat zijn naam beroemd gemaakt heeft: de Weensche wals.
Het is een eigenaardig geval met den naam Strauss in de
muziek. In Duitschland en Oostenrijk is deze naam even gewoon
als bij ons Mulder of Jansen. Voor ons evenwel „zit er muziek”
in dezen naam. Nog eigenaardiger is echter, dat door het groote
publiek, naar mij dikwijls gebleken is, allerlei verschillende musici
van dezen naam voor één en dezelfde worden aangezien.
Om te beginnen zijn de onder dezen naam bekend gewordenen
niet eens precies gelijk van naam en dus zelfs geen familie. Er zijn
er met één s aan ’t eind, zooals de in de vorige eeuw bekende
violist Ludwig Straus en de nog levende Oskar Straus, componist
van de vele bekende operettes, o.a. van „Ein Walzertraum”. Er
zijn er met „von” voor hun naam, zooals de in 1919 gestorven
dirigent van de Berlijnsche hofopera Edmund von Strauss. En als
ik dan maar niet spreek van de overige uitvoerende musici van
dezen naam, zoo resten ons nog de verschillende componisten, die
hun naam spellen met een dubbele s aan ’t eind. Hieronder vinden
wij dan Richard Strauss, den nog levenden componist van allerlei
beroemd geworden Symphonische Dichtungen (o.a. „Tod und Verklarung”, „Don Juan”, „Ein Heldenleben”) en van niet minder
succesrijke opera’s (o.a. „Salomé”, „Elektra”, „Der Rosenkavalier”).
En verder de componisten-familie, die den naam Strauss het eerst
beroemd gemaakt heeft en aan wie dit artikel verder in hoofdzaak
gewijd zal zijn. Zij staan in geen enkel familie-verband tot
Richard Strauss.
Zelfs zij, die gewend zijn, bovengenoemde personen en hun
werk goed te onderscheiden, zal het licht gebeurd zijn, dat zij de
leden der laatstgenoemde familie met elkaar verwarden of alle voor
één aanzagen. De oorzaak is, dat hun werk
zoo gelijk van aard is en daar één
hen, Johann Jr. hierin het meest uitmuntte, kent men gewoonlijk alleen
hem en schrijft hem alles toe, wat er
aan walsen, andere dansen, marschen
enz. onder den naam Strauss bekend
is. Ten onrechte. Want ten eerste zijn
er vier leden der familie, die hieraan
gewerkt hebben: Johann Sr. wiens
sterfdag wij hier herdenken en zijn
drie zonen: Johann Jr„ Joseph en
Eduard. (Een zoon van den laatsten,
thans nog in leven, die weer Johann
heet en de familie-traditie nog voortzet, zal ik slechts terloops noemen,
daar hij van geringe beteekenis is.)
En ten tweede was Johann Jr. wel
het hoogtepunt in het genre, maar
niet de schepper van het genre. Deze
eer komt zelfs zijn vader niet toe,
doch wel Joseph Lanner, die evenals
zijn oorspronkelijke medewerker
StraussSr. jong overleed (1801 — 1843).
Deze, autodidact in vioolspel en
compositie, begon zijn carrière als
eerste violist in een kwartet, waarin
Strauss Sr. alt speelde. Hij componeerde hiervoor af en toe dansen, die
in zijn tijd gebruikelijk waren, zooals
de Galop, Polka en Landler. De
laatste, een oorspronkelijk uit Landel
(Osterreich ob der Enns) afkomstige
van
langzame dans in % maat, was juist naar Weenen overgewaaid,
waar zijn karakter zich wijzigde, daar de Weensche stedeling hem
sneller en zwieriger ging dansen. Tevens veranderde zijn naam in
Walzer en deze toen nieuwe dans was het, waarop het publiek
verzot was en waarop Lanner zich dus ook ging toeleggen. Met
veel succes, want zijn kwartet trok zooveel publiek, dat het zich
in korten tijd tot een volledig orkest ontwikkelde, terwijl zijn
composities een groote populariteit genoten. Vóór Lanner (bij
Schubert bijv.) was de wals een kort dansstukje. Het karakter van
breede, melodieuze zwierigheid gaf Lanner haar. Zijn zoon scheen
een nog sterkere begaafdheid in deze richting te bezitten, doch stierf
op 21-jarigen leeftijd.
Dat Strauss Sr. een minstens even grooten aanleg voor het
genre had, blijkt uit het feit, dat hij reeds als 15-jarige in Lanner’s
kwartet speelde. Hij kon echter natuurlijk in het orkest van Lanner
als ondergeschikte zich op den duur niet volledig ontplooien, al
werd hij tweede dirigent. Dus richtte hij in 1850 een eigen dansorkest op, waardoor hij nu met zijn eigen composities, vooral walsen,
voor den dag kon komen. Spoedig overtrof hij Lanner in roem en
hij bracht het zoover, dat hij een voortreffelijk geschoold orkest
van groote bezetting kon onderhouden, waarmee hij sedert 1883
ook concertreizen ondernam, niet alleen door Oostenrijk, maar ook
naar Londen. Parijs enz., zoodat zijn naam in geheel Europa beroemd werd. Deze kreeg zelfs een zoodanigen klank, dat Strauss
in 1885 de opdracht kreeg, voortaan met zijn orkest voor de
muziek der hofbals te zorgen. Behalve van vele bekende walsen is
hij de componist van het oer-type aller militaire marschen: de
Radetzky-Marsch:
Zijn drie zonen volgden alle zijn
voetsporen, doch de oudste, zijn naamgenoot Johann, zou den roem zijns
vaders nog zoozeer overtreffen, dat
tenslotte Strauss Sr. er bijna bij in
’t vergeetboek geraakte. Johann Jr.
richtte reeds op 19-jarigen leeftijd
een eigen dans-orkest op naast dat
van zijn vader, doch nam 5 jaren
later, toen zijn vader stierf, het oudere
orkest over, dat hij tot nog grootere
volmaking bracht. Zijn geheele leven
bestond trouwens, in het overtreffend
navolgen van zijn vader. Zoo bijv,
ondernam ook hij reizen met zijn
orkest, doch hij bracht het tot Petersburg en zelfs Amerika. Doch wat bij
hem tenslotte de hoofdzaak werd, was
het scheppende. Om zich daaraan
geheel te kunnen wijden, droeg hij
op 38-jarigen leeftijd het orkest aan
zijn broers over en componeerde
daarna niet alleen walsen („An der
schonen blauen Donau”, Geschichten
aus dem Wiener Wald” enz.), maar
ook vele operettes, waarin hij een
waardig mededinger werd van OffenJOHANN STRAUSS
geboren 25 October 1825.
2
|